Żeby zmienić to, w jaki sposób postrzegamy ubrania, trzeba przede wszystkim przekształcić to, jak sobie je wyobrażamy, radykalnie zmodyfikować naszą opowieść na temat tego, w jakim celu korzystamy z rzeczy i po co jest nam moda. W dominującej kulturowej opowieści jest dzisiaj tak, że najchętniej wyobrażamy sobie, niby niewinne niebożątka, że ubrania spadają z nieba i to najlepiej od razu po przecenie. Kiedy konsumujemy, nie uruchamiamy aparatu poznawczego, a jedynie myślenie magiczne, zaklinamy rzeczywistość na wszystkie sposoby, na jakie umiemy, żeby nie rozpoczął się proces świadomego popełniania zakupu.
Tego czasownika używam nieprzypadkowo – kojarzy się z popełnianiem przestępstwa, wykroczenia. Oczywiście kupowanie ubrań przestępstwem nie jest, ale w czasach kryzysu klimatycznego, który spowodowaliśmy wygodną bezmyślnością i egoizmem, zakup nie jest czynnością moralnie neutralną i sytuowanie go poza moralnością, czyli tym, co potocznie nazywamy dobrem lub złem, jest nie do obronienia. Sytuowanie zakupu w logice „stać mnie albo nie stać”, ewentualnie „mam ochotę / nie mam ochoty” doprowadziło nas do rozpasanego konsumeryzmu i całkowitego wyparcia tego, w jaki sposób w sklepach pojawiają się rzeczy i co dzieje się, kiedy wyrzucimy naszą garderobę do śmieci.
Wiele osób z krajów globalnej Północy dziś wciąż chciałoby tłumaczyć – ale ja nie mam pojęcia, skąd mam wiedzieć – jednak przy współczesnym dostępnie do wiedzy taka postawa jest kłamliwym wygodnictwem, które obciąża współwiną. Owszem – są osoby, które nie mogą sobie pozwolić na żadne konsumenckie wybory, bo zwyczajnie znajdują się w trybie przetrwania, ale prawda jest taka, że najczęściej są to również osoby, które boleśnie świadome są tego, co ci w warunkach komfortu usiłują wyprzeć, bo znajdują się w środku albo bardzo blisko procesu pozyskiwania surowców lub produkcji.
Osoby, które narzekają, że nie stać ich na cokolwiek poza szybką modą, najczęściej po prostu nie chcą wykonywać wysiłku zmiany nawyku. Jest to przede wszystkim i w pierwszej kolejności wysiłek mentalny. Jego główną niewygodną jest włączenie kategorii etycznych do opisywania mody i uświadomienie sobie, że w nie zaczynamy tej zmiany z czystym sumieniem. Krajobraz mody wygląda następująco: mamy o wiele zbyt wiele ubrań i wciąż je produkujemy, nie mamy gdzie składować odpadów, wciąż zbyt nisko wyceniamy pracę osób zatrudnionych i nie gwarantujemy bezpiecznych warunków pracy, wciąż nie mamy podstawowej wiedzy na temat surowców i składników odzieży, odmawiamy zmian nawyków konsumenckich, zadowalając się zakupieniem do szafy ubrania z metką „sustanaible fashion” raz na jakiś czas. Pomijam już fakt, że konsumpcjonizm świetnie sobie poradził z wchłonięciem tez i postulatów odpowiedzialnej mody i zamienił je w skuteczne marketingowo hasła zachęcające, żeby kupować jeszcze więcej. Mamy technologię, zasoby, możliwości i osoby, aby całkowicie zmienić sposób, w jaki obcujemy z ubraniami. To się jednak nie zmieni, póki nie dokona się przewrót w tym, jak sobie o ubraniach opowiadamy. Inaczej hasła odpowiedzialnej mody będą jedynie pustym, dekoracyjnym aneksem do podręcznika trendów, który nie mieści w sobie podstawowego dogmatu odpowiedzialnej, etycznej mody – czyli tego, żeby przestać wyobrażać sobie rzeczy jako produkty, które magicznie materializują się przed naszymi oczyma i portfelami, ale zrozumieć, że są to przedmioty, z którymi obcujemy jedynie w pewnym momencie ich materialnego istnienia, które wcześniej miały przeszłość i będą mieć przyszłość po tym, jak przestaniemy ich użytkować. Ubranie, takie jak mamy na sobie, jest w pewnym momencie procesu, to stopklatka rzeczy w ruchu. Podobnie jak nasze ciała, ubrania mają w sobie czas, są poddane przemijaniu, procesowi tworzenia i odchodzenia – każde inaczej, każde inny. Konsumpcjonizm doprowadził do skrajnego uproduktowienia nie tylko samych przedmiotów, ale i wszystkich uczestników procesu manipulowania nimi – jest jakaś siła robocza, są jakieś trendy, jakieś korporacje, jacyś konsumenci, a potem jakieś śmieci. Nie ma tu miejsca na realną wiedzę, to kapitalistyczna iluzja wiecznie obracającego się koła zysku i dobrobytu, ignorująca naturalne porządki i ludzkie miary. Narracja o modzie potrzebuje upodmiotowienia, potrzebuje odzyskać proporcje. Tylko opowiadaniem o ubraniach w taki sposób, którego nie da się przełożyć na zysk i zachętę do kolejnego zakupu, możemy rozpocząć konieczną – gospodarczą, moralną i społeczną rewolucję.
Jeśli ubranie, które posiadam, jest moją odpowiedzialnością, to przede wszystkim muszę się dokształcić. Co to za materiał? Dlaczego uszyte tak czy inaczej? Jaki skład? Gdzie zostało zrobione, jak? Czy mogę się o tym dowiedzieć? Ile mi posłuży? Co się stanie, kiedy nie będę go potrzebować? Takie pytania, jeśli uczciwie udzieli się na nie odpowiedzi, prowadzą do nieuchronnego wniosku, że warto korzystać z ubrań bardziej refleksyjnie. Zanim wyrzuci się coś z szafy albo dołoży tam coś nowego, warto zastanowić się – po co mi te ubrania? Dlaczego takie, a nie inne? Które ubrania są dla mnie ważne i dlaczego? Czy o nie dbam? Jak ubraniami wyrażam tożsamość i nastroje? Czy one posługują się mną, czy ja nimi? I kiedy ostatnio myślałam w ten sposób o tym, co mam w szafie? Zachęcam każdego do prostego ćwiczenia – żeby napisać sobie odzieżową biografię, takie tekstylne CV. W jaki sposób ubrania grały rolę w moim życiu? Z jakimi wydarzeniami je kojarzę? Co miałam na sobie w ważnych momentach? Co realnie dla mnie znaczą? Kim mnie czynią? Ubrania są bardzo intymną i jednocześnie bardzo publiczną częścią nas – spędzamy z nimi większość życia. Najwyższa pora przestać być dumnym z tego, że jesteśmy analfabetami w ich języku, że dajemy sobie narzucać cudze historie, że przyjmujemy nawet bez wzruszenia ramion scenariusze, które piszą dla nas korporacje. Przecież lubimy myśleć o sobie, że jesteśmy wolnymi ludźmi, prawda? A tymczasem dajemy się formatować, bierzemy, co dają, nie poświęcamy nawet chwili, żeby się zastanowić nad tym, co mamy na sobie, co wyrażamy, czy dbamy o tę – w teorii tak ukochaną przez wszystkich – zasadę, żeby moja wolność nie naruszała granic cudzej wolności.
Wybieramy niewiedzę, wybieramy poddanie się symbolicznej przemocy i jeszcze cieszymy się, że nie poświęcamy refleksji nad modą ani chwili, bo to przecież tak błaha dziedzina. Jest tymczasem zupełnie odwrotnie – to, jak dziś będziemy myśleć o ubraniach, bardzo poważnie wpłynie na kształt świata, w którym żyjemy, na to, jak będzie wyglądało środowisko naturalne i środowisko społeczne. Nie możemy pozwolić sobie na ignorancję, wyparcie, postawa neutralna nie jest możliwa. Albo korzystamy z ubrań tak, aby świat ocalać, albo korzystamy z nich tak, aby go niszczyć.
To jest czas kryzysu, ale są też dobre wiadomości – składa się tak, że tutaj, w Polsce, mamy ten temat opracowany lepiej niż stan dobrobytu. Właściwie odkąd tworzyła się moda w Polsce, w pojęciu nowoczesnym, na początku XX wieku, to po dwóch może dekadach budowania systemu musieliśmy pracować na nieuporządkowanych lub marniejących zasobach, na erzacach, zastępnikach, musieliśmy polegać na własnym sprycie, kreatywności, na pomocy wspólnoty, na wynalazczości i przechytrzaniu władzy. Wojna, okres powojenny, PRL, transformacja, teraz kryzys klimatyczny. Znów, może zaledwie przez ostatnie dwie dekady mogliśmy się zastanawiać, czym jest dla nas dobrobyt. Teraz, zamiast tkwić na siłę w niespełnionej obietnicy, wróćmy do zasobów naszego genius loci – wiemy, naprawdę wiemy – jak wyglądać tak, żeby czuć się sobą, żeby wyglądać oryginalnie, a przy tym zrobić to z pomysłem, bezkosztowo i tak, żeby umocniło to naszą tożsamość. Robiliśmy to pod okupacją, w warunkach totalitarnych, robiliśmy w krajobrazie pustych półek. Nasze babcie, prababcie zostawiły nam dziedzictwo radzenia sobie, w archiwach mamy magazyny o stylu życia, które z powodzeniem znów nam poradzą, jak zrobić coś z niczego, jak zszywać, zaszywać, naprawiać, cerować, przerabiać. Technologia szycia i naprawiania jest dostępna i powszechna – wystarczy tylko chcieć. Materiału jest pod dostatkiem w naszych szafach, na wymiankach ubraniowych, w lumpeksach, sklepach vintage, są końcówki kolekcji, końcówki tkanin, wreszcie wiele materiałów wnętrzarskich, które też możemy wykorzystać z powodzeniem. I nie musimy tego robić sami – możemy pójść na warsztaty szycia, możemy się umówić na wspólne dzierganie, możemy uczestniczyć w webinarze – naprawianie to dziś postawa obyczajowa, moralna i filozoficzna. Postawa, która zakłada wiarę w to, że świat da się naprawić i z tą naprawą – z pamięcią o jej doświadczeniu – będzie jeszcze piękniejszy. To filozofia bliska kabalistycznej metafizyce tikkun – czyli wierze w to, że człowiek i rzeczy mają swoje przeznaczenie, a że dobro czyni się, dbając o ludzi i o rzeczy z jak największą troską, póki da się je utrzymać przy życiu. Z ubraniami należy obchodzić się z czułością i namysłem, powierzać je ludziom prawym i uczciwym, rozumieć ich miejsce i to, po co nam służą. Szare Wrony i ich praca to dla mnie materialna realizacja takiej filozofii naprawiania, filozofii postrzegania rzeczy jako procesu, w którym możemy świadomie, kreatywnie uczestniczyć w imię postrzegania świata materialnego jako czegoś, co warte jest pielęgnowania, troski. Ubrania tak widziane, to nie tylko rzeczy, którymi się opiekujemy, ale także rzeczy, które opiekują się nami. Ubranie, które ma dla nas znaczenie, naprawione w sposób, który cieszy nasze oko, daje nam symboliczną siłę, kiedy je nosimy. Zyskuje trwałość emocjonalną. Kiedy otworzymy naszą szafę pełną ubrań, które rozumiemy, o które dbamy, nie będziemy mieć poczucia winy, że „Och, tyle mam ciuchów i nie wiem, co nosić”, ale będziemy mieć poczucie sprawczości – że naszymi decyzjami i staraniami codziennie działamy z intencją, aby świat trwał, aby rzeczy jak najdłużej nie stawały się śmieciami, a kiedy już nimi będą, żeby mogły zasilić inne obszary ludzkiej obecności na ziemi.
Swetry, którymi głównie, pośród innych rzeczy, zajmują się Szare Wrony, to ubrania szczególne. Mają wyjątkową trwałość, często przechodzą z pokolenia na pokolenie, poddają się naprawie wdzięcznie i po wielokroć. Sweter narodził się z potrzeby ochrony ciała – przed pogodą, chłodem, mrozem, ale także z potrzeby wewnętrznego poczucia bezpieczeństwa – swetry mają w sobie zaklętą historię ziemi, zwierząt, ludzkich rąk i intencji poprawy bycia, ochrony. Są mięsiste, niemalże cielesne w dotyku, organiczne. Kiedy patrzę na prace Szarych Wron, przypomina mi się dziedzictwo polskiej szkoły tkaniny – prace Polek na Biennale w Lozannie w latach pięćdzisiątych miały w sobie traumę wojny, świadomość kruchości i przemijalności życia. Magdalena Abakanowicz mówiła, że lubi pracować z tkaniną, bo jest biologiczna, ulega zniszczeniu. Nieco później, gdy tworzyła wielkie przestrzenne formy nazwane abakanami, zachęcała, by je dotykać, wąchać, wchodzić do nich. Tkaniny z Europy Wschodniej, które były surowe w swym wyrazie, niosły przejmujące doświadczenie codzienności czy historii – zupełnie nieolśniewające, ale przepełnione autentyzmem. To jest dziś nasz zasób. Podobnie jak i to, co wcześniej zarówno w sztuce, jak i w modzie nie cieszyło się należnym szacunkiem – wszelkiego rodzaju domowe robótki – haftowanie, wyszywanie, dzierganie, nicowanie, patchwork, zszywanie – tymczasem właśnie takie praktyki są dziś w centrum refleksji nad tym, czym będzie ubranie w XXI wieku, jaka będzie rola tkaniny, jaka będzie rola branży mody.
Zadaniem artystów jest zadawanie niewygodnych pytań, moda krytyczna – ze społecznym komentarzem, ale też pokazywanie – czego wciąż nie robi branża mody – że kreacja odzieżowa, praca na tym zasobie jest dostępna dla każdego i każdy może posługiwać się ubraniem wedle reguł własnej opowieści. Zadaniem wspólnoty zaś jest troszczyć się o to, żeby narracja o tym, czym jest moda, miała – jak prosiła noblistka Olga Tokarczuk – wystarczająco czułego narratora, a najlepiej narratorów, narratorki i osoby narratorskie.
Karolina Sulej
ENG
In order to change our perception of clothing, we must begin with revising our image of apparel and radically modify our story about why we use things or what we need fashion for. In the dominant cultural narrative of today, we like to imagine - like innocent poor creatures - that clothes fall from the sky, preferably just after the discount. When we consume, we do not activate the cognitive apparatus. We employ magical thinking instead, we conjure reality in all possible ways so that the process of “committing” a conscious purchase does not event begin.
I have not used the verb by accident – it refers to committing a crime or offence. Buying clothes is certainly no crime, but in times of climate crisis we have caused by our convenient thoughtlessness and selfishness, purchasing is no longer a morally neutral activity. Situating it outside morality in terms of we commonly call good or evil, is untenable. Placing a purchase in the logic of "I can afford it or I can't afford it", or "I feel like that / I don't feel like that" has led us to the rampant consumerism and complete denial of how things appear in stores and what happens after they have been disposed of.
Nowadays, a great number of people from the countries of the global North would still like to explain - but I have no idea how to know – as with the modern access to knowledge, such attitude is a false convenience that burdens us with complicity. Yes, there are people living in survival mode who cannot afford any consumer choices at all, but at the same time, the majority of them are also painfully aware of what those in comfortable situation are trying to deny. They are in the middle of or very close to the process of sourcing of raw material and manufacturing.
People who complain they can afford nothing but fast fashion consistently refuse to make an effort to change their habits. It is, first and foremost, a mental effort. The main discomfort is the inclusion of ethical categories in fashion discourse and the awareness that we take the path to change with a clear conscience. In the current fashion landscape, we have far too many garments but we continue producing them, we have nowhere to store waste, we undervalue employees by paying less for their work than it is worth and we fail to guarantee safe working conditions, we do not have any basic knowledge of raw materials or garment components, we refuse to change our consumer habits, we are content with buying clothes bearing the "sustainable fashion" label once in a while. Aside from that, consumerism has done a great job in absorbing the theses and postulates of responsible fashion and turning them into effective marketing slogans encouraging people to buy more and more. We have the technology, resources, opportunities and people to completely change the way we interact with clothes. Having said that, no changes will take place before we revolutionize the way we talk about garments. Otherwise, the slogans of responsible fashion will only be an empty, decorative annex to the trends manual, which does not include the basic dogma of responsible, ethical fashion: stop imagining things as products that magically materialize in front of your eyes and wallet and understand that these are objects you interact with only at a certain moment of their material existence, which had a past and will have a future after you stop using them. The clothes we wear are at a certain point in a process, a freeze frame of things in motion. Just like our bodies, clothes contain time in them, they are subject to transience, the process of creating and passing – different for each piece. Consumerism has brought an extreme productization - both of the objects themselves, and the participants in the handling process: there is labor force, there are trends, corporations, consumers, and finally - garbage. There is no room for real knowledge, it is a capitalist illusion of an ever-rotating wheel of profit and prosperity, ignoring the laws of nature and human measures. The fashion narrative needs empowerment, it must regain proportions. In order to trigger the necessary economic, moral and social revolution, we need to stop translating the fashion discourse into profit or an incentive to make yet another purchase. If I am responsible for the garments I own, the first thing I need to do is educate myself. What are it made of? Why are they sewn like that? What are they composed of? Where were they made, how? Can I find out about it? How long will they last me? What happens when I no longer need them? Such questions, if answered honestly, lead to the inevitable conclusion that it is worth using clothes more thoughtfully. Before you throw something out or add something new to your wardrobe, it is worth considering - why do I need it? Why this particular item and not something else? Which clothes are important to me and why? Do I take care of them? How do I express my identity and moods through my clothes? Do they use me or do I use them? And when was the last time I looked at the contents of my closet from this perspective? I encourage everyone to do a simple exercise - write a clothing biography, a textile CV. What role have clothes played in my life?
What events do I associate them with? Which pieces was I wearing in important moments? What do they really mean to me? Who do they make me? Clothes are a very intimate but, at the same time, very public part of us - we spend most of our lives with them. It is now time to stop being proud of our illiteracy in their language, of the fact that we allow other people's stories to be imposed on us, that we accept - without batting an eye - the scripts written by corporations. We like to think of ourselves as free people, don’t we? Meanwhile, we allow ourselves to be formatted, we take what they give us, we do not even spare a moment to think about what we wear, what we express, whether we care about the beloved - at least in theory - principle according to which “my freedom ends when the freedom of others begins.”
We go for ignorance, we choose to submit to symbolic violence. We are glad that we do not spend a moment reflecting on fashion, because it is such a trivial field. Quite the contrary: what we think about clothes today will have a very significant impact on the shape of the world we live in, the future condition of the natural and social environment. We cannot afford ignorance or denial, it is impossible to adopting a neutral attitude. We either use clothes to save the world or to destroy it.
These are emergency times, but there is good news. Here in Poland, we have researched into the topic more thoroughly than into the state of prosperity. Ever since fashion in the modern sense appeared in Poland at the beginning of the 20th century, after perhaps two decades of developing the system, we had to work with random resources in decline, with ersatz items, substitutes, we had to rely on our own cleverness, creativity, on the help of the community, on inventiveness, trying to outsmart the authorities. The war and post-war times, the People's Republic of Poland, the transformation, and the current climate crisis. We have had an opportunity to reconsider the meaning of prosperity once more, perhaps only for the last two decades. Now, instead of being stuck in an unfulfilled promise, we shall go back to the resources of our genius loci - we know, we really know – what to do to look like ourselves, to look original, and, at the same time, to have a concept how to achieve it, at no cost and in a way that enhances our identity.
We used to do it under occupation, in totalitarian conditions, we did it in a landscape of empty shelves. Our grandmothers and great-grandmothers left us a legacy of coping, our archives hold lifestyle magazines that will once again successfully advise us how to create something out of nothing, how to sew, repair, mend, alter. Sewing and mending know-how is available and widespread - you need to want it. There is plenty of fabric in our closets, at clothes swaps, second-hand or vintage stores, there are end-of-line collections, end-of-life textiles, and finally, interior design fabrics that we can successfully use. We do not have to do it on our own - we can attend sewing workshops, we can arrange to knit together, we can participate in a webinar – mending is a moral, social and philosophical attitude of today. The attitude of having faith in the possibility of repairing the world and making it even more beautiful in the above process and through the memory of its experience. Such philosophy is close to the kabbalistic metaphysics of tikkun - the belief that people and things have their own destiny, and that good is done by taking care of people and things with the greatest possible care, as long as they can be kept alive.
Clothes should be treated with similar tenderness and consideration, entrusted to honest and straightforward people. We should understand their place and why they serve us. For me, Szare Wrony (Gray Crows) and their practice are the material implementation of the above philosophy of repair, philosophy of grasping things as a process in which we can consciously, creatively participate, perceiving the material world as something worth nurturing and caring for. Seen this way, clothes are not just things we care for, but also objects that care for us. While worn, garments that are meaningful to us, repaired in a visually appealing manner, strengthen us in a symbolic way. They gain emotional durability. When we open our wardrobe full of clothes that we understand and take care of, we will not feel guilty we have “lots of clothes and nothing to wear”. We will feel a sense of agency - that our everyday decisions and efforts reflect our intention to make the world last, so that things do not become garbage for as long as possible, and when they do, they can feed other areas of human presence on earth.
The sweaters Szare Wrony upcycle are, among other things, special clothing items. They are exceptionally durable, frequently passed from generation to generation, they can be repaired gracefully, on repeat. The sweater was born from the need to protect the body - against the weather, cold, freezing temperatures, but also from the need for an internal sense of security. Sweaters have an enchanted history of the earth, animals, human hands and the intention to improve one's existence and secure a better protection. They are fleshy, almost fleshy to the touch, organic. When I look at the works of Szare Wrony, I am reminded of the heritage of the Polish school of textiles. The works of Polish women at the Lausanne Biennial in the 1950s echoed the trauma of war and the awareness of the fragility and transience of life. Magdalena Abakanowicz admitted she liked working with fabric because it was biological and could be destroyed. A little later, when she created her large sculptures called “abakans”, she encouraged people to touch, smell and enter them. Textiles from Eastern Europe, which were raw in their expression, carried a moving experience of everyday life or history - not dazzling at all, but filled with authenticity. This is our resource today.
The practices that did not enjoy due respect in art or fashion - all kinds of home crafts: embroidery, stitching, knitting, threading, patchwork, sewing, have now come to the center of reflection on what clothes will become in the 21st century, on what roles fabric and fashion industry will play in the future.
The task of artists is to ask uncomfortable questions, to practice critical fashion with social commentary. They need to expose what the fashion industry fails to show: that creating clothes and using them as a working resource is available to everyone. Everyone can use garments according to the rules of their personal story, while the community needs to make sure the fashion discourse is written by a sufficiently “tender narrator”, or preferably narrators, as Nobelist Olga Tokarczuk put it.
Karolina Sulej
